بابک حقيقي راد

شايد خوانندگان شرق از ديدن نام بهزاد فراهاني در ويژه نامه انديشه تعجب کنند. اين که فراهاني در مورد دکتر آريان پور جامعه شناس چه مي تواند بگويد مرا وسوسه کرد که با او گفت وگو کنم. فراهاني از دوستان نزديک و شاگردان آريان پور بود. انديشه هاي دکتر بر نوع نگاه و شيوه کار بهزاد فراهاني در هنر تئاتر تاثيرات عميقي برجاي گذاشته است. در بعدازظهري گرم به تالار مرکزي تئاترشهر رفتم تا پيش از آغاز نمايش «لبخند باشکوه آقاي گيل» با او به گفت وگو بنشينم.
***
نخستين بار چگونه با دکتر آريان پور آشنا شديد؟

من در 1345 در کلاس هاي جامعه شناسي هنر ايشان در دانشکده هنرهاي دراماتيک به صورت آزاد شرکت مي کردم. سخناني که از دکتر به عنوان يک استاد جامعه شناسي شنيدم، سخناني بود که تا آن زمان نشنيده بودم. به عنوان يک سوسياليست و عدالت خواه که در کارهايمان هم اين ويژگي هاي فکري قابل مشاهده بود، بعد از فوت سرکيسيان من به گروه انجمن تئاتر ايران پيوسته بودم. رهبري اين گروه در دست زنده ياد سلطان پور و دوست خوبم آقاي رحماني نژاد بود. به دليل نوع تفکري که داشتيم نظريات دکتر آريان پور که او نيز دغدغه هايي از همين جنس داشت؛ انديشه هاي ما را ساماندهي مي کرد. بعد از اينکه به دلايلي مانع از ورود ما به کلاس هاي آريان پور شدند به دنبال کتاب هايش رفتيم. اولين اثري که از دکتر خواندم «در آستانه رستاخيز» بود. نکته بسيار جالب اين کتاب براي من اين بود که بيش از هر چيز منابع مختلفي در آن به خواننده جهت مطالعه بيشتر معرفي شده بود.
آشنايي خيلي نزديک من با دکتر آريان پور زماني بود که «زمينه جامعه شناسي» مقاله او درباره هگل و ايبسن منتشر شده بود. در اين دوره دوست من آقاي اصغر محبوب که معلم ما نيز محسوب مي شد نظريات دکتر را به ما منتقل مي کرد. کم کم باب مراودات رخ در رخ باز شد. وقتي اولين بار به ديدن تئاترم آمد و ديدگاه هايش را در مورد تئاتر مطرح کرد، ديدم که چقدر نظرياتش در بخش تئاتر مي تواند ياريگر باشد. علاقه او به ادبيات نمايشي بيش از ساير شاخه هاي ادبيات بود. هر وقت که مي خواستم نمايشنامه اي بنويسم به او مراجعه کرده و از نظرياتش بهره مي گرفتم. بعدها در جلسات متعدد شاهد پيکار انديشه اين فيلسوف و جامعه شناس متعهد در رابطه با ناهنجاري هاي اجتماعي و عقب ماندگي هاي فکري جامعه بودم.

چه ويژگي هايي در دکتر آريان پور بيشتر شما را جذب مي کرد و او را از ساير متفکران و اساتيد جامعه شناسي و فلسفه متمايز مي ساخت؟

زيباترين برخوردي که با ايشان داشتم و از او بسيار آموختم يکي در مورد دوستي بود که نقاش بود که براي حل مشکلي که با همسرش پديد آمده بود به دروغ به من و ديگران گفت که سرطان دارد و از من خواست که از دکتر آريان پور مقدمه اي براي بروشور نمايشگاهش بگيرم. پس از برگزاري نمايشگاه که به دليل مقدمه دکتر و حضور دوستان او تمامي آثار اين نقاش فروش رفته بود، متوجه شدم که دوستم مرا فريب داده و مبتلا به سرطان نيست. با سرافکندگي خدمت دکتر رفتم و شرح ماجرا را گفتم. اما دکتر در عين ناباوري با لبخند به من گفت؛ «پسرجان اگر آدمي به خاطر دوست داشتن کسي اين کار رو انجام بده که خيلي خوبه و قابل گذشت.»
يک مورد ديگر؛ در روز بزرگداشت فني زاده از دکتر دعوت کرديم در جلسه اي که به همين مناسبت برگزار شده بود، سخنراني کند. وقتي خواست سخناش را آغاز کند، يکي از دوستان که در حال حاضر متاسفانه در غمباري زندگي مي کند در آن زمان به دليل مسائل فردي و اختلاف عقيده با اعتراض سعي داشت مانع از سخنراني دکتر شود. به خاطر دارم که چقدر ايشان بزرگوارانه و مغرور به سخنانش ادامه داد و انديشه هاي پربار خودش را در مورد بازي، بازيگري و هنر ارائه کرد. ارتباطات آريان پور لايه هاي مختلف اجتماعي را دربرمي گرفت. او يک محقق برجسته بود که مي توانست همانند بسياري از همه عصرانش کنج خانه صرفاً به مطالعه و تحقيق بپردازد. اما چرا با سنديکاي همکار مکانيک، سنديکاي بافنده سوزني، سنديکاي خياطان يا بازيگران ارتباط داشت؟ يکي به اين دليل که اساساً مي خواست ويژگي ها و خواسته هاي تاريخي اين گروه ها و لايه هاي اجتماعي را بشناسد و دوم اينکه دکتر آريان پور نمي خواست يک روشنفکر راحت طلب و بر اوج نشسته باشد، بلکه هدفش بودن در کنار توده ها بود و همين مساله او را در جامعه بسيار محبوب کرده بود. آريان پور قبل از انقلاب در خيابان چراغ گاز در مدرسه علميه درس معقول و منقول مي داد و در همان زمان بزرگاني چون شهيد مطهري و شهيد مفتح در آنجا تحصيل مي کردند. او عاشق جريان عظيم اجتماعي بود که تا پايان عمر به دنبال تحقق اين جريان عظيم بود. آگاه سازي توده ها و تلاش در جهت خدمت به زحمتکشان و طبقات فرودست جرياني بود که آريان پور به آن اعتقاد داشت.

با توجه به انديشه هاي دکتر آريان پور ديدگاه هاي او چه مشابهت هايي با نظريات برشت در مورد تئاتر داشت و به طور کلي مجموعه ديدگاه هاي دکتر چه تاثيري بر هنر نمايش در ايران داشته است؟

شما وقتي به کتاب «دشمن مردم و ايبسن آشوبگراي» نظري تحليلي مي اندازيد، متوجه مي شويد که نگاه آريان پور به هنر تئاتر نگاهي مسوولانه است. از سال هاي 1345 تا پايان زندگي دکتر که ما هرازچندگاهي فرصت مي کرديم به ديدار او برويم همواره از رئاليسم صحبت مي کرد. در تمامي تحليل هايي که ارائه مي داد، حرمتي فو ق العاده براي تماشاگر قائل مي شد و ما را بشارت مي داد که هنرمند نمي تواند بدون ديدگاه اجتماعي به ويژه در کشورهاي عقب نگه داشته شده اي مثل ايران فعاليت کند. او هميشه بر اين عقيده بود که خود هنر آنقدر ژرف است که نمي توان تنها به لايه هاي سطحي هنر اکتفا کرد بلکه بايد به لايه هاي زيرين آن نفوذ کرد. بنابراين معتقد بود که هنرمند اساساً نمي تواند بي سواد باشد به ويژه در حوزه هنرهاي نمايشي. اينکه هنرمند تئاتر بايد حداقل مطالعات گسترده اي در حوزه رمان هاي معتبر و بزرگ و آثار شاعرانه دنيا داشته باشد. آريان پور را همواره همچون پيامبر انديشه مي ديديم. در «دشمن مردم و ايبسن آشوبگراي» نيز آريان پور مردم گرايي را تحليل کرد، از آنارشيسم پرهيز کرده و جنبش هاي رهايي بخش را با حضور مردم نتيجه بخش دانسته است. در تمامي نمايش ها سوالش اين بود که آيا اين نمايش تماشاگر را به تفکر وامي دارد و بر اين نکته تاکيد داشت که احساسات تماشاگر آنقدر به بازي گرفته نشود که انديشه اش به فراموشي سپرده شود. دکتر در عين عقلاني بودن بسيار عاشق بود. بنابراين تحليلش از برشت نيز برخلاف ديگران عاشقانه است. من چندين بار اين بيت را از او شنيدم و آنقدر شنيدم که از حفظ شدم؛ «چو تيره شود مرد را روزگار / همه آن کند کش نيايد به کار». او بر اين نکته تاکيد داشت که هرگز به سمت متني نرويم که معاني نهفته در آن را با سلاح انديشه به تحليل ننشسته باشيم.
فکر نمي کنم در طول اين سال ها متني را خوانده يا نوشته باشم که رهيافت ديالکتيکي آريان پور نسبت به هنر نمايش در آن تاثير اساسي نداشته باشد.

اساساً ارتباط بين جامعه شناسان و هنرمندان (به ويژه هنرمندان تئاتر و سينما) در جامعه اي مثل ايران با انبوهي از مسائل اجتماعي پيچيده چه تاثيري در حل اين مسائل خواهد داشت و اين ارتباط چه کمکي به هر دو گروه خواهد کرد؟

نخستين فايده چنين ارتباطي اين است که سنت ناپسند و منفي بي سوادي هنرمندان تئاتر از ميان مي رود. ژرف نگري هنرمندان منجر به برقراري ارتباط متقابل با تماشاگران و افراد جامعه خواهد شد. اگر به شاگردان آريان پور در ميان هنرمندان نگاهي بيندازيم مشاهده خواهيم کرد يک سروگردن از ديگران بالاتر هستند.
هرگز نمي توان فريب شان داد، هرگز نمي توان به ورطه هاي ضدمردم کشاند شان، هرگز نمي توان زانوانشان را جلو دشمن خم شده ديد.
يکي از سرمايه هاي بزرگ ما اين است که فلاسفه و انديشمندان بزرگي چون آريان پور حمايت انديشگي خود را از هنرمندان برندارند. دانشکده هاي نمايش ما امروز از وجود اساتيد بزرگي چون آريان پور، معين، جوانمرد و سمندريان خالي است.

آخرين برخوردي که با دکتر آريان پور داشتيد مربوط به چه سالي بود و در رابطه با چه موضوعي با او گفت وگو کرديد؟

زماني که فيلمنامه اي با عنوان «مهماني از کارائيب» را در رابطه با فيدل کاسترو نوشته بودم به ديدار او رفتم و از او خواستم که آن را بخواند. او خواند و بسيار خوشش آمد و در مورد فيلمنامه با هم بسيار صحبت کرديم. من براي نوشتن «داش آکل؛ گل و قداره» از دکتر بسيار کمک گرفتم و متوجه شدم که يکي از تم هاي داش آکل پدربزرگ ايشان بود.
آخرين باري که با او ديدار کردم زماني بود که کتابم را خوانده بود. بسيار با هم گپ زديم و علاوه بر تحليل اثرم، مجدداً تحليل کردن را به من آموخت. در روزهاي پاياني به دليل اينکه دوست نداشت زياد به او سر بزنيم، نتوانستم ببينمش اما هر بار که پس از فوت او به خانه اش مي روم بانو آريان پور همچون گذشته با مهرباني و مهمان نوازي از من استقبال مي کند و هيچ گاه در خانه او احساس دلتنگي و غربت نمي کنم.